نگارش: دکتر منوچهر مشتاق خراساني

دانلود فایل پی دی اف

نسل هاي زيادي از ايرانيان با داستان کاوه آهنگر بزرگ شدند. کاوه با قيام عليه ضحاک ماردوش ستمگر مردم را از دست وي نجات داد. سالها بود که ضحاک با ارعاب بر مردم ايران حکومت مي کرد و مغز فرزندانشان را خوراک مارهايي مي نمود که بر دوشش روييده بودند. بسياري از ايرانيان با اين داستان آشنا هستند و مي دانند چگونه کاوه آهنگر به فريدون کمک کرد تا سپاهي از ايرانيان ناراضي و جوياي آزادي فراهم آورد. فريدون با يک گرز گاوسر به نبرد ضحاک رفت. با اين حال بسيار نيستند ايرانياني که بدانند نمونه هاي گرز گاوسر تا اواخر دوران قاجار نيز در ايران توليد مي شدند و حتي امروزه نيز موبدان جوان زردشتي در مراسم مذهبي خود از آن استفاده مي کنند.

يک گرز گاو سر از دوران قاجار

اسطوره هاي ايراني نظير داستان آرش و اينکه چطور جان خود را براي ايران فدا کرد نيز بخشي از ميراث جنگ افزارهاي ايراني هستند. آرش بايد با پرتاب تير مرز ايران و توران را تعيين مي کرد. او کمان بزرگ خود را با تمام وجود کشيد و تير را به پرواز در آورد. مطابق اسطوره ها آرش تمام توان و انرژي خود را در تير نهاد و آن را به هزار فرسنگ دورتر فرستاد و بلافاصله پس از شليک تير جان سپرد. چند نفر از بچه هاي ايراني که والدينشان اين داستان را برايشان خواندند با شنيدن اين داستان احساسي اشک  به چشمانشان نشست؟ چند ايراني تا کنون با شنيدن اين داستان غمناک احساس افتخار و شادماني بهشان دست داده است؟ کمان هاي ايراني مرکب بودند و ساخت اين رزم افزارهاي شگفت انگيز خود هنري بوده است. کمان مرکب از سه بخش تشکيل مي شد: هسته چوبي، شاخ و تاندون حيوانات. سطح کمان لاک اندود بود. برخي از آن ها نقش  صحنه ها و نوشتارهاي زيباي مربوط شکار بر خود دارند. ساخت کمان مرکب يک صنعت دستي ماهرانه و خسته کننده بود که به ماهها تلاش مداوم نياز داشت.

 

سرتيرهاي مفرغي از مارليک

 

الگوي سطح يک کمان ايراني

بيشتر ايرانيان مي دانند دين غالب ايرانيان باستان زردشتي بود. انها همچنين  داستان پادشاهان هخامنشي، اشکاني و ساساني را خوانده اند. با اين وجود بيشترشان نمي دانند کتاب مقدس اوستا دربردارنده بسياري از اصطلاحات مربوط به جنگ افزارهاي ايراني است که اين نشانگر سنت ديرپاي سلحشوري ايرانيان است. سنگ نگاري پلکان هاي آپادانا مادها و پارسيان را مسلح به شمشيرهاي کوتاه آکيناکه نشان مي دهد. داريوش در فرمان خود که با خط ميخي در نقش رستم حک شد اعلام مي کند در تيراندازي و نيزه زني مهارت دارد. او در بند نهم مي گويد: “ورزيده هستم، چه با هر دو دست چه با هر دو پا، هنگام سواري خوب سواري هستم. هنگام کشيدن کمان، چه پياده چه سواره، خوب کمان کشي هستم. هنگام نيزه زني، چه پياده و چه سواره، خوب نيزه زني هستم.” (Sharp, 1964/1343:85).

يک شمشير دولبه مفرغي با نوشتار “اهورامزدا” خط ميخي

اهورامزدا

ايرانيان با داستان آريوبرزن بزرگ شده اند که با سپاهيانش مقاومت جانانه اي در برابر نيروهاي مهاجم يوناني و مقدوني از خود به نمايش گذاشت. او در تنگه تکاب در شمالغربي بهبهان جنگيد. آن ها در مورد سرشت نيکو و قدرت رهبري آريوبرزن مي خوانند و به دستاوردهاي وي افتخار مي کنند. اما تعداد کمتري از ايرانيان مي دانند آريوبرزن عضو دسته نيزه داران بود. لازم است متذکر شويم نيزه داران جايگاه ويژه اي در ارتش هخامنشيان داشتند. سلحشوراني که نيزه هايي با ته نيزه به شکل سيب حمل مي کردند “سيب-دار” خوانده مي شدند.

سرنيزه هخامنشي که در تخت جمشيد از دل خاک بيرون آمد

ايرانيان از کودکي با داستان هاي شاهنامه همدم بودند و با آن رشد کرده اند. داستان هايي که در آن رستم براي تماميت ارضي ايران و  دفاع از شاهان ايراني در برابر دشمنان مي جنگيد. پژوهشگران زيادي در مورد شخصيت رستم، پدرش زال و رابطه ويژه شان با پرنده افسانه اي سيمرغ نگاشته اند. برخي پژوهشگران رستم و زال را از اعضاي دودمان هاي ايراني مي شمارند و برخي ديگر بر آنند که اين شخصيت ها ارتباطي با دودمان هاي ايراني ندارند. ما با شنيدن داستان هاي رزم رستم، گيو، سهراب و ساير پهلوانان ايراني در ميدان نبرد بزرگ شده ايم. ما شنديده ايم که آنها چگونه با کمان تير شليک مي کردند. روايت ها به ما مي گفت چگونه از نيزه استفاده مي کردند و يا نيزه ها شکسته مي شدند. در نبرد، قهرمانان از گرز و شمشير نيز بهره مي جستند. ما مبارزات آن قدر کشتي مي گرفتند تا اينکه دشمن را با خنجر از پاي در بياورند. کيست که از مطالعه غمنامه رستم و سهراب متاثر نشود؟ همه ايرانيان مي دانند سهراب به دست رستم و با ضربه خنجر وي که در پهلوي راست ، زير دنده اش فرود آمد کشته شد. خيلي از ايرانيان مينياتورهاي شاهنامه را ديده اند که انواع خنجر را به تصوير مي کشد. اما تنها عده کمي از آن ها شکل يک خنجر را ديده اند.

يک خنجر ايراني با تيغه دولبه خميده

نسل هاي زيادي با داستان نبرد قهرمانانه و غم انگيز شاه اسماعيل صفوي در نبرد چالدران که ارتش نيرومند عثماني را به چالش کشيد آشنا هستند. خيلي از ايرانيان منش قهرمانانه شاه اسماعيل صفوي را تحسين مي کنند که چگونه در راس سواره نظام خود به يني چري ها (واحد ويژه پياده نظام) و سربازان توپخانه عثماني حمله کرد. منابع تاريخي فراواني به مهارت و دقت شاه اسماعيل صفوي در شمشيرزني اشاره مي کنند. ولي اشارات کمي به جنس شمشير وي شده است که در واقع تيغ جوهر دار بود که در کل منطقه از شهرت برخوردار بود. عثماني ها، اعراب، هنديان و پس از اينها اروپائيان همگي زيبايي و کيفيت شمشيرهاي ايراني را تحسين مي کردند.

نگارگري “عالم آراي شاه اسماعيل” که وي را در حال اجراي فن “ تيغ بر سر زدن و تا ناف دريدن” نشان مي دهد

 در دوران صفويان تيغ جوهردار يک ماده مقدس به شمار مي رفت و کسي اجازه نداشت با دستان خالي آن را لمس کند. در کتاب راهنماي فتوت نامه سلطاني اثر کاشفي سبزواري به روشني شرح داده شده است که هر کس مي خواست به تيغه شمشير دست بزند بايد قبلا وضو مي گرفت. از نقطه نظر امروزي اين قوانين موجه به نظر مي رسند چرا که ماهيت اسيدي عرق بدن و روغن دست انسان موجب خوردگي الگوهاي سطح تيغه جوهردار مي شوند.

                الگوي سطح يک شمشير ايراني از دوران صفوي

صفويان مذهب شيعه را خاکريز دفاعي شان در برابر تسلط عثمانيان سني قرار دادند. از اين رهگذر آنان همان راهبردي را در پيش گرفتند که دودمان هاي ايراني ديگر دنبال مي کردند. به عنوان نمونه پيش از آن ها بوييان (آل بويه) سياست ترويج شيعه را در پيش گرفته بودند. شباهت هاي مفهومي فراواني بين شيعه گري و پادشاهي ايراني وجود دارد و هر دو به انتقال قدرت از طريق موروثي – عمدتا از پدر به پسر- اعتقاد دارند. يکي از لقب هاي شاه اسماعيل “مظهرالعجايب” بود. اين لقب را به مناسبت قدرت فوق العاده شمشيرش در ميدان نبرد به او داده بودند. نکته مهمي که بايد گفته شود اين است که اين لقب نخست براي اشاره به علي (ع) در دعاي “ناد علي” به کار مي رفت و سپس در  بست غلاف خيلي از شمشيرهاي با کيفيت صفوي ظاهر شد.

 نادِ عَلياً مَظهَرَالعَجائِب/ خوان علي را که مظهر صفات عجيبه است

تَجِدهُ عَوَناً لَکَ فِي النَوّائِب/ تا ياري کننده تو باشد در سختي ها

کُلَّ هَمٍ وَغَمًّ سَينجَلي/ اي رفع هر ناراحتي تو را مي خوانم. تا مشکل حل و مسائل روشن گردد

بِوَلايتِکَ ياعَلِي ياعَلِي ياعَلِي/ قسم به ولايت تو اي علي اي علي اي علي

(براي ترجمه دعا Komaroff, 1992:123  را ببينيد)

بخشي از دعاي نادعلي که بر نيام يک شمشير صفوي کنده شده است

در کتب تاريخي بسياري آمده است که بنيان گذار دودمان افشاريان، نادرشاه افشار به تبرزين و تبر علاقه ويژه اي داشت. يک مجسمه از نادر شاه در آرامگاهش، او را در حالي که تبرزين خود را بالا آورده نشان مي دهد. روايت هاي تاريخي فراواني در مورد اينکه چطور نادرشاه افشار تبرزين را در ميدان نبرد به کار مي برد در دست است.

مجسمه تبرزين به دست نادر در آرامگاه و موزه نادرشاه افشار واقع در شهر مشهد. تبرزين از جنگ افزارهاي مورد علاقه نادر بود.

عده کمي از ايرانيان در مورد پيچيدگي هاي چشم نواز اين نوع رزم افزار آگاهي دارند و مي دانند برخي از نقوش حک شده بر اين تبرها و تبرزين ها حقيقتا شاهکارهاي هنري هستند.

                نقش و نگار سطح تبر ايراني از دوران قاجار

شيوه هاي پيچيده تزيين نظير زرنشان، ته نشان و طلاکوبي مکرر نيز براي حک کردن نام سازنده شمشيرها به کار مي رفتند. از ديگر شيوه هاي تزيين مي توان ميناکاري و مرصع کاري را نام برد.

دسته ميناکاري شده يک کارد از دوران قاجار

ايران يک تاريخچه بسيارغني ساخت جنگ افزار ها و جوشن ها دارد. خيلي از اين قطعات شاهکارهاي واقعي هنر و صنايع دستي هستند. اکنون وقت آن رسيده است که ايرانيان مانند نياکانشان قدراين قطعات زيبا را بدانند. جنگ افزار ها و جوشن هاي ايراني نه تنها شاهکارهاي هنري هستند بلکه ميراث هاي راستين فرهنگ و هنر هاي رزمي ايرانيان نيز محسوب مي شوند. اين صنايع دستي نمايشگر روح رستم هستند که کشور را عليرغم آشوب ها و تحولاتي که در قرن هاي متمادي با آن روبرو بود زنده نگاه داشت. اين جنگ افزارها آثاري هنري در کالبد فلز و نشانگر آيين سلحشوران ايراني و روحيه جوانمردي هستند. هموطنان عزيز من بايد تاريخ فرهنگي در پيوند با اين آثار هنري را به جايگاه راستين بالايشان برگردانند.